Το τελευταίο Σημείωμα | Από το φεστιβάλ Θεσσαλονίκης στις καρδιές μας

Παρόλο που η Νεότερη Ελληνική Ιστορία είναι από τις μεγαλύτερές μου αγάπες ποτέ δεν ήμουν υπέρ των ιστορικών ταινιών. Θεωρούσα πως τίποτα δε μπορεί να σε κάνει να κατανοήσεις καλύτερα τα γεγονότα παρά μόνο το πολύ διάβασμα (ναι, μιλάς με μια βιβλιοφάγο). Αν με ρωτήσεις σήμερα, η άποψη μου είναι πλέον εντελώς διαφορετική. Κι αυτό γιατί μια ξαφνική βόλτα στο σινεμά μπορεί να σου προσφέρει μοναδικές συγκινήσεις.

«Το τελευταίο σημείωμα» αποτελεί, δίχως αμφιβολία, το τελευταίο αριστούργημα του Παντελή Βούλγαρη. Μία ταινία φόρο τιμής στους 200 της Καισαριανής, που εκτελέστηκαν την 1η Μαΐου 1944 από δυνάμεις της Κατοχής, ως αντίποινα για τη δολοφονία τεσσάρων Γερμανών αξιωματικών.

Η ταινία αφηγείται την ιστορία του κουμουνιστή και συνδικαλιστή Ναπολέοντα Σουκατζίδη, ο οποίος συνελήφθη από το καθεστώς Μεταξά, εξορίστηκε και κατέληξε στις φυλακές της Ακροναυπλίας, απ όπου και παραδόθηκε στους Γερμανούς μαζί με εκατοντάδες πολιτικούς κρατούμενους. Από την πρώτη κιόλας σκηνή ορίζεται ως χώρος δράσης το στρατόπεδο Χαϊδαρίου, οπού ο Σουκατζίδης ασκεί χρέη διερμηνέα για τον διοικητή του και υπολοχαγό των SS , Κάρλ Φίσερ. Παράλληλα παρουσιάζονται  πτυχές της καθημερινής ζωής των τροφίμων της φυλακής ως και την κορύφωση του δράματος, την εκτέλεση τους στην Καισαριανή.

Σχεδόν μαγικό θα μπορούσε να χαρακτηρίσει κανείς τον τρόπο της Ιωάννας Καρυστιάνη και του Παντελή Βούλγαρη να δομούν ολοκληρωμένες ηθικά οντότητες. Αναφορά γίνεται στη ζωή όλων των χαρακτήρων ,με τρόπο διαφορετικό αλλά πάντα με τον ίδιο σεβασμό, δίχως ο ένας να επισκιάζει τον άλλον. Στο επίκεντρο βρίσκονται οι δυσκολίες που υφίστανται όλοι οι κρατούμενοι των φυλακών, γυναίκες και άντρες. Ο εγκλεισμός τους φαντάζει ανούσιος μπροστά στα βασανιστήρια και στις ανακρίσεις . Όλοι τους τραγικά πρόσωπα, άτομα που τους στέρησαν τις οικογένειές τους, την καθημερινότητά τους, τη ζωή τους. Κι όμως, μέσα στις δυσκολίες και τον πόνο, βρίσκουν δύναμη να δημιουργήσουν μια νέα καθημερινότητα μέσα στους θαλάμους τους, γίνονται όλοι μαζί μια μεγάλη οικογένεια.

Δεν είναι λίγες οι στιγμές που ο πρωταγωνιστής νιώθει εγκλωβισμένος , καθώς λόγω της θέσης του επιβάλλεται να παρίσταται κατά κύριο λόγω σε ανακρίσεις ομοεθνών του. Έρχεται σε σύγκρουση με τους δικούς του ανθρώπους, αμφιταλαντεύεται ανάμεσα στην θέληση του για ζωή και την αγάπη του για την πατρίδα και τις προσωπικές του ιδεολογίες. Τραγικό πρόσωπο θεωρείται και  ο  Γερμανός διοικητής του στρατοπέδου, καθώς κατακλύζεται από αντιφατικά συναισθήματα για τον τελευταίο. Τον παίρνει μαζί του σε εκδρομές, συζητά μαζί του και υπολογίζει αρκετές φορές την άποψη του. Μάλιστα είναι πρόθυμος να του σώσει τη ζωή καθώς  φροντίζει για τη φυγή του Ναπολέοντα μαζί με τη μνηστή του στη Γερμανία. Παρόλα αυτά δε διστάζει όχι μόνο να τον απειλήσει αλλά και να τον τιμωρήσει , όταν εκείνος του μιλάει ειλικρινά και χωρίς δουλοπρέπεια. Θα μπορούσε να μιλήσει κανείς για μια έντονη αλλά και  ταυτόχρονα διαταραγμένη συναισθηματικά σχέση, η οποία εξελίσσεται ανάμεσα σε δύο εντελώς αντίθετους κόσμους, πολιτικά, πολιτιστικά αλλά και ψυχολογικά.

Η λέξη «εκπληκτικές» είναι μόνο λίγο για να χαρακτηρίσει κανείς τις ερμηνείες όλων των ηθοποιών. Ακόμη και σε σκηνές δίχως λόγια, η παρουσία τους στο χώρο αρκεί για να γεμίσει  ολόκληρο το πλάνο. Μόνο και με το βλέμμα τους καταφέρνουν να εκφράσουν συναισθήματα που τα λόγια δε μπορούν καν να πλησιάσουν. Ωστόσο δε θα μπορούσα σε καμία περίπτωση να παραλείψω την ερμηνεία  τριών ηθοποιών που ξεχώρισαν λίγο παραπάνω στα μάτια μου. Ο πρωταγωνιστής της ιστορίας, Ανδρέας Κωσταντίνου, κερδίζει αμέσως τον θεατή με την λιτή  αλλά ταυτόχρονα άρτια ερμηνεία του. Η ηρεμία που τον διακατέχει, ακόμη και στις πιο κρίσιμες σκηνές είναι τρομακτική. Δε σταματά ποτέ να είναι αγέρωχος αλλά την ίδια στιγμή πράος. Δείχνει να μη τον κατακλύζει ποτέ ο φόβος του θανάτου, όσο κι αν τον πλησιάζει. Ένας πραγματικός ήρωας. Από την αντίθετη πλευρά συναντά κανείς τον εσωτερικά ταραγμένο Φίσερ, που φαίνεται να μη μπορεί να διαχειριστεί τα αντιφατικά συναισθήματα  του και να διαχειριστεί την περίεργη αυτή «φιλία ». Μία καθηλωτική ερμηνεία του καταξιωμένου Αντρέ Χένικε, που δεν αφήνει κανέναν ασυγκίνητο, ειδικά στις τελευταίες σκηνές, όπου φαίνεται να αναγνωρίζει και να σέβεται τη θυσία των 200 αντρών. Τέλος στήριγμα όλων μέσα στο θάλαμο ο Τάσος Δήμας,  ο οποίος συγκινεί με τη δύναμη ψυχής να τους αγκαλιάζει όλους σαν παιδιά του, καθ’ όλη τη διάρκεια του έργου.

Για το τέλος άφησα την καλύτερη και πιο καλοσκηνοθετημένη  σκηνή της ταινίας. Ένα αποχαιρετιστήριο και βαθιά ανθρώπινο γλέντι την τελευταία μέρα της ζωής τους, την προσωπική τους νίκη απέναντι στο θάνατο. Μια άρτια δομημένη σκηνή που ενώνει όλο τον Ελληνισμό, από τον Πόντο ως την Κρήτη, με τα συναισθήματα να σε κατακλύζουν.

Το «Τελευταίο Σημείωμα» δε σου προσφέρει μόνο με τον πιο άμεσο τρόπο ένα από τα σημαντικότερα γεγονότα  της ελληνικής ιστορίας, που ίσως, δυστυχώς, να μην είναι γνωστό σε όλους αλλά παράλληλα σου μεταδίδει μια απερίγραπτη δύναμη να συνεχίσεις παρά τις δυσκολίες. Μια εξαιρετική συνεργασία που κάνει και τους πιο δυνατούς να λυγίσουν.

By Σταυριάννα Δεδικούση

Posted by InfinityGreeceBloggers