Άνω τελεία, της Κικής Δημουλά

Άνω τελεία, της Κικής Δημουλά

Πρώτο ποστ του 2018 κι εύχομαι να σας ξαναβρίσκω αισιόδοξους γι’αυτό.

Εγώ ωστόσο, κάπως αντιφατικά και αρκετά διστακτικά, επιλέγω το πρώτο κείμενο της χρονιάς να έχει μια πιο υπαρξιακή και σκοτεινή χροιά. Η ποίητριά μας το έχει δηλώσει άλλωστε, τα έχει καλά με το σκοτάδι για να μην απογοητεύεται. Συγχωρέστε μου, λοιπόν, τόσο αυτόν τον λίγο πιο μελαγχολικό τόνο όσο και τον αρκετά περιορισμένο μου σχολιασμό, καθώς σκοπός μου είναι απλώς να σας παρουσιάσω την πλέον αγαπητή ποιήτρια των ημερών μας, την Κική Δημουλά, μονάχα μέσα από την τελευταία της συλλογή και τις υπέροχες τοποθετήσεις της ίδιας σε παλαιότερες συνεντεύξεις της.

Κική Δημουλά, λοιπόν, και Άνω Τελεία.

(Εκδόσεις Ίκαρος, 2016)

Γιατί Άνω Τελεία; Η άνω τελεία δηλώνει μια στάση προσωρινή πριν τη σηματοδότηση ενός οριστικού τέλους. Μια ανάσα που ακολουθείται από ένα σύντομο ακόμα κείμενο. Να είναι η αδυναμία της ποιήτριας -και όλων μας- να θέσουμε ένα οριστικό τέλος, μια κανονική τελεία στα ζητήματα και τις αγωνίες που μας απασχολούν; Ή τελικά ο τίτλος να δηλώνει το πλησίασμα στο τέλος της ποιητικής της φωνής; Η ίδια, φοβούμενη όσο τίποτε άλλο το θάνατο, δήλωσε πως πιστεύει ότι δεν θα υπάρξει επόμενη συλλογή. Ας ελπίσουμε ότι θα θυμάται την έντονη άρνηση των θαυμαστών της και αυτή τη στιγμή να γράφει κάτι ακόμα.

Στην Άνω Τελεία είναι παρόντα όλα τα θέματα που απασχολούν την ποιήτρια από την πρώτη της ακόμα συλλογή, το 1956. Θέματα καθημερινά, γύρω από τον άνθρωπο και την πολύπλοκη εσωτερικότητά του. “Είναι όλα όσα μας αποτελούν τη στιγμή που ζούμε. Δε μπορώ να φανταστώ άλλη ανησυχία πέρα από αυτή τη στιγμή. Αποτελούμεθα από το φόβο της απώλειας, της μη συντροφιάς, της μη συνεννοήσης, προπάντως μας ενδιαφέρει η αμοιβαιότης, όσο κι αν, όταν επιτευχθεί, προς στιγμήν δε μας ικανοποιεί. ” Παραδέχεται πως “εξωτερικά έχω μια τακτοποιημένη ζωή. Έχουμε, όμως, μέσα μας μιαν άλλη, η οποία ενοχλεί, παραπονιέται, γιατί αυτή δεν έχει ζήσει.” Γι’ αυτή γράφει η Δημουλά. Κι επισημαίνει πως “ένας άνθρωπος που γράφει, ίσως πίσω από αυτά που γράφει και μοιάζει να θέλει να τα φανερώσει, κάτι θέλει να κρύψει. Δεν είναι ειλικρινής ποτέ.” Ας πάμε να τα δούμε λίγο ένα-ένα.

Ο χρόνος και ο θάνατος. Μόνιμοι αντίπαλοί της. Στα 86 της χρόνια αρνείται να αποδεχθεί πως η ζωή του ανθρώπου περνά και εκείνος φθείρεται με έναν τρόπο που καταλήγει στο ίδιο για όλους τέλος. Με μια συγκινητικά αθώα φωνή ασυγχώρητο γεγονός χαρακτηρίζει το θάνατο και όποιον το αποφάσισε, τη φύση ή το Θεό, φονιά.

“Δεν μπορώ να καταλάβω γιατί παύουμε να ζούμε. Πού σκόνταψε η φύση και δεν προέβλεψε οι άνθρωποι να ζουν για πάντα. Ή όσο ζουν γιατί δεν είναι νέοι; Γιατί πρέπει να γίνεται αυτή η απογοητευτική αλλοίωση που στέλνει οικειοθελώς τον άνθρωπο στον θάνατο; Εκεί είμαι μέχρι αφέλειας έκπληκτη. Υπολόγισε η φύση ότι η Γη δεν θα μπορέσει να σηκώσει το βάρος μιας αθανασίας;”.

Στην Άνω Τελεία βρίσκουμε:

Άλλοτε και Τότε./ Και τα δύο χρόνος/ μια αλήθεια σαν ψέμα. (…) Απαρνούμαι το Αλλοτε/ στο Τότε αφοσιώνομαι γελιέμαι/ πως κάθε τότε είναι πολύ κοντά στα τωρινά μου/ σαν δυο βήματα μόνο ν’ απέχει/ το έχω από το έχασα. (Σχολαστικότητες)

Δεν ξέρω/ μπορεί απλώς να το φαντάστηκα. / Συνέβη με το που έστρεψα/ το κεφάλι μου προς εμένα/ σαν εγώ να με φώναξα/ βλέποντάς με/ να περιεργάζομαι την τέφρα μου/ φυλαγμένη σ’ ένα μικρό βαζάκι. (…) Έλεος δικοί και φίλοι/ βγάλτε με από δω μέσα (…) μήπως ξαναφυτρώσω κάποιαν άνοιξη άνθρωπος πάλι. (Ιδιοσκεύασμα)

Μνήμη και λήθη: Για την ποιήτρια “συνεργάζονται απολύτως- η μία δίνει στην άλλη ό,τι της περισσεύει. Όταν η μνήμη παραφορτωθεί το περνάει στη λήθη. Όταν η λήθη έχει το ανεπιθύμητο μέσα της, γιατί καμιά φορά υπάρχουν πράγματα που δεν αφήνουν τη λήθη να τα καταφάει, το πετάει στη μνήμη ξανά.” Ακόμα κι αν ο άνθρωπος είναι πιο “επιρρεπής στη λήθη. Θέλει να ξεφορτώνεται τα πράγματα που τον έχουν παιδέψει. Λέει ‘επιτέλους'”.

“Πληκτικό. / Πάλι μνήμη πάλι λήθη. Διαρκώς τις ίδιες λέξεις χρησιμοποιώ. / Κι ο βίος ο πολυλογάς/ σ’ αυτές τις δύο λέξεις αρκείται/ εντέλει, μνήμη και λήθη. / Άραγε να έχουν εκεί μέσα καταφύγει /  και όλα όσα έδυσαν / δίχως να ανατείλουν; / Εννοώ εκείνα που αποζητάς / τα νοσταλγείς χωρίς να τά ‘χεις ζήσει.”

Οι λέξεις: Αρκετά την ταλαιπωρούν με την αστάθειά τους. Την εμπαίζουν, λέει η ίδια. Άλλα τις υπόσχονται και διαφορετικά φανερώνονται τελικά στο χαρτί. Κέρδος της, μάλιστα, θεωρεί όταν και οι πιο μικρές λέξεις, ένα “πιο” ή ένα “και” καταφέρουν να συγκινήσουν τον αναγνώστη και να μην περάσουν απαρατήρητες, ακριβώς γιατί εκείνη μόχθησε για να τις τοποθετήσει τελικά σε αυτή τη θέση. Εκτέθηκε και ταλαιπωρήθηκε. Στο τέλος-τέλος, όμως, είναι εκείνες που συλλαμβάνουν και δίνουν μορφή σε όσα θέλουν/οφείλουν να εκφραστούν και δημιουργούν το λόγο και προσφέρουν μια “ανησυχία διαρκείας”.

Μικροκαμωμένη είσαι / μια σταλιά λέξη Ίσως / κατάτι πιο ανεπτυγμένη / από την πλήρη άγνοια και μοιάζεις / με υπόσχεση μισοφαγωμένη. Κι όμως εκπροσωπείς / του κάθε ανεξακρίβωτου /  τη μυστηριώδη ύπαρξη / της κάθε αγωνίας / τ’αναπάντητα. (Ύμνος στη λέξη ίσως)

Ναι, το έχω ξαναπεί / κι όσο οι λέξεις θα με αφήνουν / ακόμα να μιλώ, θα το υπενθυμίζω / φωναχτά ότι οι λέξεις φταίνε / αν όχι για όλα / πάντως για τ’αξεπέραστα / σκέψου τη λέξη “φεύγω” / πόσα “θα μείνω” γκρέμισε /  και πόσα άλλα στοίχειωσαν / από τις λέξεις ξεχασμένα. ‘Ενοχες οι λέξεις δεν το συζητώ (…) (Άνω τελεία)

Ο έρωτας: Ένας από τους λόγους που μισεί το βίαιο πέρασμα του χρόνου και τα γηρατειά είναι γιατί στερεί και αυτή τη χαρά. Ο πιο ενδιαφέρων, όμως, συσχετισμός που κάνει η ποιήτρια ανάμεσα στις δύο δυνάμεις του χρόνου και του έρωτα είναι ίσως άλλος: ” Ο έρωτας δε θέλει χρόνο, θέλει ταχύτητα. Χρόνο θέλει ο μύθος της αγάπης -γιατί πρόκειται περί μύθου. Η αγάπη -πώς να σας το πω;- είναι ένα θύμα του σωματέμπορα εγωισμού μας. Εγώ πόσο μπορώ να σας αγαπώ, επί πόσο, αν δε με αγαπάτε;

Ακόμα κι αν σας αγαπάω, πόσο μπορείτε να με αγαπάτε’ (ρωτάει η δημοσιογράφος)

Πολύ λίγο. Εάν με δέρνετε, πόσο θα σας αγαπώ; Ναι, πάρα πολύ την επομένη, και την άλλη μέρα ακόμα περισσότερο, και την άλλη μέρα πιο πολύ. Γιατί ο βασανισμός κάνει πάρα πολύ καλό στα αισθήματα. Αλλά όχι, όχι επί πολύ. Κάπως πρέπει ο άλλος, ο βασανιστής να ξέρει τις δόσεις. Επειδή, λοιπόν, δεν τις ξέρει, γι’ αυτό αυτά τα φαινόμενα των παθών συμβαίνουν έτσι, στιγμιαία.”

Θά ήθελα /  κάπως αλλιώς ν’ αγαπιούνται τα πράγματα / στιμωγμένα / σ’ ένα μικρό δωμάτιο /(…) χώρισμα να μην υπάρχει / ούτε χώρος-σπιθαμή / για τον χωρισμό. / Θα ήθελα;/ και πού θα κοιμάται η προσποίηση; / Αγκαλιά με την αγάπη; (Πρόβλημα)

Απελπισία – ελπίδα: κι αυτές οι έννοιες στενά συνδεδεμένες, σαν τη μνήμη και τη λήθη, ή σαν όλες τις αντιφάσεις στις ζωές μας. ” Εκείνος που κάνει τη μεγαλύτερη κατανάλωση ελπίδας είναι ο απαισιόδοξος, στους οποίους και ανήκω. Αλλιώς δε θα είχε τα κότσια να είναι απαισιόδοξος. Αλλά το κάνει κρυφά και ύπουλα. Είναι υποκριτής. Μέσα σ’αυτή, λοιπόν, την απόλυτη θλίψη μου και απόλυτη δυσπιστία μου και αμφισβήτησή μου για όλα λέω δε μπορεί, κάτι θα είναι, κάτι είναι αλήθεια, κάτι είναι ωραίο.”

“αυτές οι δυο [εν.: η απελπισία και η ελπίδα] ζουν μαζί / η μία μέσα στην άλλη αχώριστες / αν και λέγεται πως η απελπισία πεθαίνει / ενώ η ελπίδα ζει και μετά θάνατον.  / Είθε.”

Εσκεμμένα άφησα αυτή τη θεματική τελευταία, με την πρόθεση να φανεί πως η ποίηση της Δημουλά δεν είναι τόσο σκοτεινή και καταθλιπτική. Το φως του Ελύτη σίγουρα δε θα το δούμε, δε θα σας γελάσω. Όμως το γεγονός πως στοχάζεται πάνω στα μικρά αδιέξοδα του ανθρώπινου ψυχισμού, (κι η ίδια το αναγνωρίζει εξάλλου, ποτέ της δε στόχευσε σε υψηλούς οραματισμούς και ιδέες-“γράφω κάτι ποιήματα” δηλώνει και μας αφήνει έκπληκτους) δεν αφαιρεί από τη δύναμη της γραφίδας της και δεν καθιστά την ποίησή της “ελαφρά” ή νοσηρά απαισιόδοξη (έχω ακούσει τέτοιους χαρακτηρισμούς και γι’ αυτό και μόνο το αναφέρω). Ίσα ίσα αυτό είναι που την έχει καταστήσει τόσο αγαπητή και προσιτή, η οικεία της φωνή στην οποία μπορείς να ακούσεις και τη δική σου.

Κάπως έτσι, με μια παράθεση μόνο των ποιητικών και μη στοχασμών της, θα σας αφήσω με τις θερμότερες ευχές για τη νέα χρονιά. Μέχρι το επόμενο ραντεβού μας εδώ, στη λογοτεχνική γωνιά του blog μας, να είστε ήρεμοι και χαμογελαστοί.

By Λέιλα Ανδριώτη

 

 

 

Close Menu